توسط محبوبه علی پور
| شنبه بیست و ششم فروردین ۱۳۹۱ |
زن جوان بعد ازمدتها دوستش را به خانه خود دعوت كرده بود . آنها گرم صحبت درباره موضوعات مختلفي بودند . دوپسر بچه نيز دراين ميان ميچرخيدند وبازي ميكردند .گاهي هم وسط گرماگرم همصحبتي مادرشان ؛ نق ميزدند، گريه ميكردند يا خواسته اي داشتند.
- اين اسباب بازيش رو نميده
- من پرتغال دوس ندارم. موز ميخوام
- اين منو هول ميده...
مادر كه كلافه از اين مزاحمهاي كوچك شده بود با خونسردي گفت : پسرم چرا دوستت رو نميري تو اتاقت تا باهم اون كارتون جديدي كه گرفتم با هم ببينيد.
گل از گل بچه هاشكفت وبا هم به اتاق رفتند.چند لحظه بعد صداي هياهو و جيغ وداد پسرها بالا گرفت.
مادر گفت: پسرن ديگه ؛ هيجان لازم دارن...
***
تا همين چند دهه اخير دوستان كودكان، يا همسالان بودند يا كتابها واسباب بازيها ؛ اما اين روزها زمانه فرق كرده است . " يار مهربان" بسياري از كودكان ما سي دي ها يا همان لوحهاي فشرده فرهنگستان زبان شده است.
تقوي ، مادرجواني كه به همراه دختر 4 ساله اش به بازار آمده درباره علت گرايش به خريد انيميشنها ؛ ميگويد: بايد بچه ها را براساس زمانه خودشان تربيت كنيم. درحال حاضر از ابزارهاي آموزشي وسرگرمي براي كودكان همين سي دي هاي انيميشن است كه البته قيمتش نسبت به ساير محصولات نظير كتاب يا اسباب بازي مناسب تر است . در ضمن كودكان بارها آن را تماشا ميكنند ولذت ميبرند.
محسني ، پدركارمندي كه دو فرزند زير 7 سال دارد نيز اظهار ميكند: به طور كلي كودكان به دليل جذابيتهاي انيميشنها از اين گونه نمايشي بيشتر استقبال ميكنند. حتي ما بزرگسالان بخشي از خاطرات كودكيمان به انيميشنهاي دوست داشتني مربوط ميشود. من خودم از"مداد جادويي" خيلي لذت ميبردم ودرروياهايم آرزو ميكردم ؛ كاش من صاحب اين مداد ميشدم وبه تمام آرزوهايم ميرسيدم.
وي ادامه ميدهد: كودكان امروز نيز مثل ما هستند .با اين تفاوت كه ؛ درحال حاضربا توجه به بهره مندي از فناوريهاي نوين ؛ جذابيت ، تنوع وحجم توليد اين آثار درجهان ، افزايش يافته است. اين درحاليست كه والدين امروزي نيز به دليل رشد دانش به بهره مندي كودكانشان از كالاها ومحصولات فرهنگي بيشتر توجه دارند.
* انيميشنهاي متفاوت
پشت ويترين يكي از فروشگاههاي محصولات فرهنگي وهنري ؛ پدر ي با دخترك خردسالش ايستاده اند ، گاه پدر كنار دخترش مينيشند و با چشمهايي درخشان ميگويد: اين كارتون تو داري . اشاره به گوشه ديگري از ويترين ميكند وادامه ميدهد ، فكر ميكنم اين كارتون هم قشنگ باشه...
مهندس موسي سلطاني مدير شبكه اختصاصي كودك تبيان ، با اشاره به انواع انيميشنها ميگويد: درحال حاضر با انبوهي از گونه هاي مختلف انيميشن روبه رو هستيم. ازهمين رو گرچه در تصور اغلب ما مخاطب اين اثار كودكان محسوب ميشوند . اما وقعيت امروز نشان ميدهد كه انيميشن يك گونه نمايشي براي تمام سنين مي باشد به طوري كه بسياري از كمپانيهاي سازنده انيميشن آثاري را كه نميتوان به طور معمول وبا امكانات مرسوم تهيه كنند با بهره مندي از فناوريهاي انيميشن خلق ميكنند. به طوري كه انيميشنها در خلق آثار سينمايي بزرگسالان نيز نقش آفرين هستند. به هرروي درحال حاضر با توجه به نگرشها واهداف چندين گونه انيميشن توليد ميشود. يكسري تخيل گرا هستند وآواتاري با زمينه ماورايي دارد. اين دسته خود شاخه هايي دارد .براي نمونه بخشي از آن ؛ جنبه علمي تخيلي داشته وبه اموزش مي پردازد .چنانكه آثاري را ميبينم كه با ورود به بدن به معرفي اندامها وكاركردهاي اعضا ميپردازد. كه ما اين آثاررا تاييد ميكنيم .
سپس انيميشن تخيلي كه با فضا سازي به اذهان مخاطب خواه كودك يا بزرگسال سمت وسو وجهت ميدهد. از لحاظ ما چنين آثاري خطرناك است . زيرا هم فضاي انيميشن وهم زير ساخت توليد آن با فرهنگ ما مطابقت ندارد.
دسته ديگر ازآثار انيميشن كه از زمينه تخيلي خارج شده و درام وخانوادگي است .گرچه اغلب پيام اين آثار مثبت است اما گاه به دليل زير ساختهاي فرهنگي براي مخاطب ايراني مناسب نيست. درواقع پيامهاي فرهنگي واجتماعي اين انيميشنها براي كشورهاي غربي دارند.
وي همچنين مي افزايد: درحال حاضر ما شاهد آثاري با زير ساختهاي تخيل گرايي و جنگي هستيم البته پشت چنين آثاري تفكر خلاقي وجود ندارند وصرفا يك مشت ربات وجنگ افزار هستند. اين انيميشنها ؛ كودك را به دنياي غير واقعي ومجاز ي ميبرد واورادر تفكري بسته قرار ميدهد.اينچنين فضا ها باعث رشد تخيل كودك نميشود . ازاين رو ، كارآيي مناسب را در رشد وتربيت كودك ندارد. به طوركلي انيميشيني مناسب است كه باعث رشد وتقويت تخيل در كودك باشد .درغير اين صورت ، اگر آثاري خلاقيت طفل را كوركرده يا يا هدفمند و سازمان يافته ذهن اورا هدايت كند مناسب نيست. سلطاني ادامه ميدهد: درحال حاضر نوع ديگر انيميشنها ؛ انيميشن تبليغاتي كه بار علمي و آموزشي ندارد اما گاه برخي از اين اثار به ضرر مخاطب وخانواده است براي نمونه مصرف پپسي كولا براي اطفال زيرهشت سال در امريكا ممنوع است. اما در يك انيميشن تبليغي پپسي كولا ، با ارائه تصويري از مزاياي اين محصول نظير پروازكردن وقدرتمند شدن ؛ باعث ترغيب كودكان به مصرف اين كالا ميشود كه اين آسيب زا است.
دسته ديگري از انيميشنها كه به وفور نيز در بازار وجود دارد ، انيميشنهاي بازي افزار است . اين آثار اغلب به دنبال توليد بازيهاي خود به بازار مي آيد ودر قالب انيميشن و جذابيتهاي آن ؛ به مخاطب آموزش ميدهد كه كيفيت وروند اين بازي چگونه است. البته به نظر من باتوجه به عدم نظارت نسبت به تكثير وعرضه اينگونه آثار كه به فراواني درجامعه ديده ميشود. پيامدهاي نمايش اين نمونه ، كمتر از ساير موارد نيست.
* تفاوتهاي مخاطب
" دايي جان " روبه روي تلويزيون ميخكوب شده بود. حتي برخلاف هميشه كه جوابهاي دقيق و طولاني به سوالهاي " خانم جان" مي داد . حال با تكان سر غائله را ختم به خيرمي كرد. پسرك خط نگاه " دايي جان " را تا تلويزيون تعقيب كرد. "دايي جان" كه متوجه كودك شده بود گفت: پرها م جون، اين كارتون بچه خرسهاي قطبيه .بچه كه بودم عاشقش بودم.پسرك با نگاهي اندر سفيه ؛ به طرف اتاقش ميرود .بعد روبه روي "دايي جان" مي ايستد وميگويد: اين كارتونه بيخوده.. بيا اينو ببينيم... خيلي باحاله... هيولا ييه..
با توجه به هجوم انيميشها به دنياي كودكان امروز بايد ديد اين آثار چه پيامدهاي نامناسبي ميتوانند داشته باشند؟
شهرام خوارزمي ؛ كارگران انيميشن " خورشيد مصر" دراين باره ميگويد: درحال حاضر انيميشن ها براساس سليقه و ذائقه مخاطب توليد ميشود. ازاين رو دركنار توجه به مباحث روانشناسي كودك ، مقوله تجاري آن نيز اهميت دارد. اما آنچه كه درتوليدات انيميشن امروزه مشهود است تفاوت سليقه مخاطب است. كودكان امروز نسبت به گذشته از خشونت وسرعت بيشتر استقبال ميكنند .به نظرم اين به دليل نحوه زندگي ماشيني امروز مربوط مي شود كه ريتم زندگي تند تر شده است. بنابراين براي كودكان ؛ گرافيك كار و ريتم تند وخشن جذابيت دارد. با مقايسه توليدات شركتهاي بزرگ انيميشن سازي جهان نيز اين تفاوتها مشهود است. براي نمونه درتوليدات قديمي والت ديزيني همانند سيندرلا با خشونت كمتري نسبت به آثار جديد ترمواجه هستيم.
وي ادامه ميدهد: مسايل اجتماعي نيز در اقبال مخاطبان به آثار نقش موثري دارد. اگر روزگاري كودكان با شخصيتي به نام " حنا در مزرعه" ارتباط برقرار ميكردند . كودكان امروزي ، لذت تماشاي مزرعه ها و فضاها را در پناه سرعت وهيجان گذر از اين مزرعه ها ميبينند.
* من ميترسم
دخترك نيمه شب با گريه ازخواب بيدار شد. او با ناراحتي به والدينش گفت: نميتونم بخوابم ... خوابم نمياد .. ميخوام كنار شماباشم...
بسياري از والدين تجربه چنين حادثه اي را دارند. اما چقدرازاين مسايل ناشي از تماشاي انيميشنهاي خشن است.
موسوي ، فرهنگي دراين باره ميگويد: من وهمسرم در باره تماشاي اين آثار حساس هستيم ونميگذارم فرزندم چنين انيميشنهايي را ببيند. اما او مدتي پيش ازدوست همكلاسي اش يك انيميشن گرفته بود ودور از چشم ما ، تماشا كرده بود . چند ين شب نميتوانست به راحتي وآرامش بخوابد .
محمدي نيز اظهار ميكند : من دوفرزند دوقلو دارم كه متوجه شدم اخلاق آنها تغيير كرده است و يكي از آنها با خشونت بيشتري رفتار ميكند. فرزند ديگرم حالت هراس داشت. ماجرا را پيگيري كردم ديدم .يكي از آنها مدتهاست كه انيميشن وفيلم خشن ميبيند. اما ديگري كه حساس بود ازديدن آنها طفره ميرود .اما برادرش اورا ملامت ميكرد. اين مساله درروابطشان تاثير گذار بود.
نورا دستغيب ؛ باتاييد آثار نمايشي بر افراد ميگويد: كودكان با تماشاي اين آثار به الگو پذيري وهمزاد پنداري با شخصيتها ميپردازند ورفتارهاي خشن آنها را فراميگيرند. حتي بزرگسالان نيز در صورت تماشاي آثار خشن دچار مشكلاتي ميشوند. من به عنوان بزرگسال هيچگاه تصاوير خشن تلويزيون را نميبينم چون ميدانم كه پيامدهاي آن چيست.
اين دكتراي علوم تربيتي اضافه ميكند: والدين بايد توجه كنند علاوه برمحدوديت در تماشاي اين آثار ؛ بر امنيت وآرامش محيط نيز اهميت دهند. زيرا گاهي اوقات اين مسايل ناشي از شرايط محيطي است. براي نمونه ؛ كودكي كه در كوچه وخيابان شاهد پرخاشگري شهروندان است اين مساله بر زندگي او تاثير ميگذارد. زيرا اغلب كابوسها ناشي از تجربيات ناخوشايندي است كه ما داشته ايم.
شهرام حيدريان ، مدير روابط عمومي موسسه حور كه در زمينه توليد انيميشن فعال است نيز اظهار ميكند: به اعتقاد من ، ازدلايل اين مسايل نهادها يا توليد كنند گان نيستند ، بلكه خانواده ها مي باشند. زيرا به طوركلي ما صحنه هاي خشن بسيار در جامعه ميبينيم. وقتي دوخودرو برخورد مختصري دارند ؛ رانند هها با خشونت با هم گلاويز ميشوند واين را كودكان ميبينند. تلويزيون برنامه هاي خشني دارد اما والدين نظارتي بر عدم تماشاي آن نميكنند. كودكان ما اغلب آخرين مشتريهاي تلويزيون هستند. درحاليكه بنابر يك استاندارد تربيتي كودكان بايد برنامه هاي خاص ودر ساعات خاص ببينند.
* عدم نظارت برانيميشنها
شب چهارشنبه سوري است. طبق سنت ديرينه ، تمام خويشاوندان منزل " آقا بزرگ " جمع شده اند. رسانه ملي به مناسبت اين روز ؛ انيميشن " رنگو" را نشان ميدهد. انيميشن داستان مارمولكي است كه پس از ماجراها به خودشناسي واعتماد به نفس ميرسد گرچه رسانه ملي اين لطف را كرده كه با حذفياتي اما بدون محدوديت سني همه مخاطبان ازاين فيلم لذت ببرند. اما روي پاكت اين انيميشن ، شركت توزيع كننده داخلي تاكيد كرده ، مربوط به مخاطبان بالاي 12 سال. ..
موسي سلطاني با اشاره به ضعف نظارت در نمايش وعرضه انيميشنها ميگويد: براي آنكه آثار مخرب تماشاي هرگونه انيميشن را كاهش دهيم ، بهتراست ضمن معرفي انيميشنهاي مناسب به خانواده ها وجامعه ، به قالب و تقسيم بندي محتوايي براي مخاطب نيز تاكيد كنيم. ما معتقديم فلان انيميشن علمي براي كودكان خوب است ؛ اما اين به اين معنا نيست كه تمام كودكان ميتوانند مخاطب اين اثر باشند. بلكه همين اثر تاييد شده بايد توسط مخاطب سني خود مشاهده شود. درحاليكه درعمل چنين نيست؛ حتي رسانه ملي درنمايش اين آثار دقت كافي را نميكند. درواقع بسياري از آثار ي كه امروزه در حوزه كودك ميبينم به معناي كامل مبتذل است .درحاليكه ، با اجراي موسيقي سطحي يا حركات وگفتارهاي مبتذل نميتوان مخاطب جذب كرد. بنابراين ، اغلب اين برنامه ها براي پركردن آنتن هستند ومحتوايي ندارند.
شهرام خوارزمي نيز معتقد است: باوجود كنترلها ونظارتهايي كه درجامعه نسبت به توليد وعرضه محصولات انيميشن وجوددارد. برخي از آثار قابل دسترس كودكان مناسب آنها نيست . اين درحاليست كه آثار انيميشن متعددي حتي در سوپر ماركتها با قيمتهاي نازل عرضه ميشود . برخي آثارحتي از لحاظ محتوايي ايرادي نداشته باشد از نظر دوبله وحتي كاربرد كلمات براي كودك قابل فهم وتشخيص نيست كه اين مساله در عرضه انيميشنها به آن توجه نميشود. همين روند ارتباطي باكودك را دچار اشكال ميكند.
دكتر دستغيب نيز با اشاره به كاستيهايي اين برنامه ها ميگويد: متاسفانه ما برنامه ريزي و توجهي به توليد برنامه هاي خاص كودكان نداريم. گاه حتي پيامدهاي عدم نمايش آنها بهتر نمايش آنهاست. البته درتوليدات بزرگسالان نيز همين نقص وجوددارد گويا هدف فقط پركردن وقت مخاطب است. اما از آ نجا كه آثار نامناسب اين برنامه ها براي كودكا ن ماندگارتر وموثر تراست بايد به اين مسايل توجه كافي شود. اينكه ما امروز افرادي را ميبينيم كه با كمترين فشار واسترس دست به رفتارهاي خشونت بار وغيرمنطقي ميزنند. همين كودكاني بودند كه نسبت به رشد وتربيت آنها توجه نشده است.
* انيميشينهاي بومي
اواخر سال گذشته ؛ رسانه ها به نقل از معاون توسعه و فناوری رسانه ملی نوشتند ؛ از سال آینده ایران به یکی از قطبهای تولید انیمیشن در جهان تبدیل می شود. اين درحاليست كه ؛ بنابراعتقاد صاحبنظران حوزه انيميشن؛ 80 درصد توليداتي كه درجهان براي كودكان ساخته ميشود آثار انيميشني است .درحاليكه دركشور ما اين رقم درحدود 20 درصد است. حال آنكه ؛ اززمان توليد اولين انيميشن ايراني توسط استاد اسفنديار احمديه در سال 1336، بيش از 50 سال ميگذرد. اما مهمتر اينجاست كه درحال حاضر ،آثار انيميشن كشورمان تا چه حد قابل قبول است ؟
سلطاني دراين زمينه اظهار ميكند: گرچه طي اين سالها چندين موسسه فعال انيميشني ؛ آثار قابل توجهي را در اين حوزه ها توليد كرده اند اما اغلب آثارداخلي ، تجاري سازي و تكنيك سازي است وبارمعنايي كافي را ندارد .حتي آثار چشمگير وموفق نيز دچار نقض قرض هستند و ارتباطي با مخاطبان كودك برقرار نميكنند.
* حركتهايي بدون حمايت
ازدغدغه هاي عمده توليدكنندگان داخلي انيميشين مشكلات اقتصادي وبازگشت سرمايه است. مساله اي كه توليدكنندگان غربي ؛ مشكلي با آنان ندارند . زيرا از سياستهاي عمده آنان در خلق انيميشنها ؛ حمايت همه جانبه از آنهاست. به اين ترتيب ؛در كنار خلق اين شخصيتها، عروسكها و وسايل گوناگوني با تصاوير آنان راهي بازارها مي شود. به طور ي كه «كمپاني دريم وركس»، سالانه 2/1 ميليارد دلار از فروش عروسكها و لوازم جانبي شخصيت شرك درآمد كسب كردند . همچنين «باب اسفنجي» ديگر شخصيت كارتوني عنوان پر درآمدترين شخصيت تاريخ سينما را با كسب سالانه شش ميليارد دلار فروش از آن خود كرده است. اين در شرايطي است كه درسال 2010 براي اولينبار در تاريخ سينما يك فيلم انيميشن مرز فروش يك ميليارد دلار را پشت سر گذاشت و براي اولينبار چهار فيلم كارتوني در فهرست 10 فيلم پرفروش سال قرار گرفتهاند. اما در كشورما ،خوش اقبال ترين انيميشن ايراني كه راه به زندگي مردم باز كرد ، سيا ساكتي بود كه آنهم پس ازمدتي توسط همسايگان عرب هويت ديگري به خود گرفت .
