نگاهي به پديده مزاحمت هاي خياباني
آقا مگه بيکاري!
خورشيد تمام نورش را روي آسفالت سياه کوچه فرعي پهن کرده است. زن با شتاب سعي مي کند خود را به خيابان اصلي برساند.
پشت سرش خودرو سياه رنگ آرام آرام حرکت مي کند. گاهي نيز تک بوقي مي زند. چند نوجوان زير سايه تک نهال کوچکي ايستاده اند. زن گامهايش را کند مي کند و بعد به طرف راننده مي رود.
- مگه مريضي. فکر مي کني احمقم که توي اين گرما بيام بيرون تا ابلهي مثل تو سر راهم سبز بشه...
مرد راننده هنوز ايستاده. پسران به طرف ماشين مي آيند. زني ميانسال سرش را از پنجره خانه اي بيرون کشيده و رو به پسرک مي کند و فرياد مي زند: برگرد خونه اين جور زنها خودشون مي تونن مشکلشون رو حل کنن...
***
بحث «مزاحمت براي بانوان» از مقوله هايي است که به دليل کثرت اتفاق متأسفانه عادي شده، چنانکه بسياري از افراد ديگر آن را پديده مجرمانه تلقي نمي کنند، حتي افرادي که مورد مزاحمت قرار مي گيرند آن را عادي مي دانند، گويا رفتار بهنجاري است. از جمله اين مزاحمتهاي مرسوم را مي توان در خيابان جست.
مجيد حيدري پژوهشگر علوم اجتماعي در اين باره مي گويد: مزاحمت به هر رفتاري اطلاق مي شود که براي طرف مقابل رنجش جسمي و رواني به جا مي گذارد. در واقع اين رفتار ضمن آزردگي خاطر، نوعي خشونت به شمار مي آيد.وي با اشاره به اينکه در حال حاضر بوق زدن، متلک پراني، سد معبر کردن و... از مصاديق مزاحمت خياباني است، مي افزايد: در اغلب جوامع اين رفتار ناپسند وجود دارد. اما به اعتقاد من در جامعه ما اين گونه رفتارها جلوه اي از ناکاميهاست. چنانکه فرد با بروز آن مي خواهد نيازهاي برآورده نشده خود نظير نياز به احترام، نياز به موفقيت و... را ابراز کند.
حيدري همچنين اظهار مي کند: بروز اين گونه ناکاميها تنها در مزاحمتها به چشم نمي آيد، بلکه در رفتارهاي پرخاشگرانه افراد نيز مشهود است. اين رفتارها را مي توان در تخريب اموال عمومي، خشونت عليه کودکان و... ديد.
حميده عادليان، مشاور خانواده نيز اعتقاد دارد: امروزه مزاحمتها در واقع بستري براي رفع نيازها شده که دليل آن نيز فقدان فرهنگ روابط سالم مي باشد. چنانکه در حال حاضر اين مقوله دچار افراط و تفريط شده است.
* داغ مجرميت
همه ما گاه و بيگاه صحنه اي از مزاحمتهاي خياباني را مي بينيم و قضاوتهاي گوناگوني در اين باره مي کنيم.
اما به راستي چه کساني بيشتر در معرض مزاحمت قرار مي گيرند؟
ناصر نجاران، رئيس پليس امنيت اخلاقي خراسان رضوي در اين باره مي گويد: بر اساس پرونده هاي موجود مي توان گفت؛ 76 درصد بانواني که مورد مزاحمت قرار مي گيرند، افرادي هستند که از نظر وضع ظاهر، پوشش مناسبي ندارند. همچنين 24 درصد ديگر مشکل ظاهر نداشته، اما به جهت وضعيت رفتار و حرکات شرايط مزاحمت را فراهم کرده اند.
يکي از آسيب شناسهاي اجتماعي نيز معتقد است: بنا بر بررسيهاي انجام شده درصد زيادي از بانوان مزاحمتهاي خياباني را تجربه مي کنند، اما همين افراد، دليل مزاحمت را؛ وضعيت بانوان مي دانند. حتي به هنگام مشاهده اين گونه صحنه ها نيز اغلب بانوان را عامل بروز مزاحمت مي دانند که به نظر من اين ناشي از القائات اجتماعي و فرهنگي است.
چرا که بنا بر تجربه دريافتم، بسياري از مزاحمان فقط بر اساس آنکه جنسيت طرف مقابل زن است، حرمت شکني مي کنند.
وي مي افزايد: من معتقد به تأثير پوشش بانوان در واکنش ديگران هستم اما نمي توان اين امر را تنها و کليدي ترين عامل محسوب کنيم.
اين آسيب شناس اجتماعي تأکيد مي کند: در حال حاضر به بازنگري در برخي مفاهيم اجتماعي نظير «حريم» نياز داريم زيرا متأسفانه در جامعه ما حريم خصوصي چندان جدي تلقي نمي شود.
حيدري هم که تحقيقاتي در اين مقوله انجام داده اظهار مي کند: بر اساس داده هاي پژوهش ما، اغلب افرادي که مورد مزاحمت قرار مي گيرند، براي رهايي از اين وضعيت ناخوشايند، به اماکن عمومي پناه مي برند، زيرا جامعه به آنها حق دفاع نمي دهند.
وي در ادامه مي افزايد: يکي از دلايل کتمان و ناديده انگاشتن اين گونه حوادث توسط بانوان، عدم حمايت آنان از سوي خانواده خود است.
عادليان، مدرس دانشگاه بر اين مقوله تأکيد کرده و مي گويد: از آنجا که هنوز هم در جامعه ما مسبب اصلي اين حوادث خود زنان هستند، اغلب آنان ترجيح مي دهند، اين گونه وقايع را براي کسي مطرح نکنند تا انگ بي مبالاتي به آنان زده نشود.
* پيامدهاي مزاحمت
راهروي کلانتري شلوغ است. پسرک جوان به همراه پليس وارد مي شود و با التماس مي گويد: من اصلاً مزاحم اون خانوم نشدم. فقط مي خواستم آدرس ازش بپرسم. بعد ديدم اگه بياد مي تونه راهنمايي کنه...
بسياري از مزاحمان سعي دارند خود را بي گناه نشان دهند. اما آنچه نمي توان انکار کرد، مشکلات روحي و رواني اين مزاحمان است.
سليمي، کارشناس ارشد روان شناسي با تأييد اين مسأله اظهار مي کند: بنا بر تحقيقات انجام شده؛ اغلب افرادي که داراي شخصيت ضد اجتماعي هستند، به حريم افراد بي دفاع هجوم مي آورند. از همين رو از دلايل رواني مزاحمت خياباني مي توان به تحقير و تمسخر فرد مقابل اشاره کرد. گاه نيز به منظور کسب اعتماد به نفس يا ابراز وجود به اين امر متوسل مي شوند.
وي در ادامه به پيامدهاي رواني اين امر بر بانوان اشاره کرده و مي افزايد: در بهترين حالت اگر اين مسأله زيان حادي براي فرد مورد مزاحمت نداشته باشد، همين احساس ناامني موجب بروز استرس و اضطراب در بانوان مي شود. اما در درازمدت مي تواند اعتماد به نفس اين گونه زنان را دچار ضعف کند. زمينه ساز هراس در بانوان شود. 
* کتمان درد
به هر حال بايد پذيرفت وقوع مزاحمتهاي خياباني اجتناب ناپذير است اما قانون و نهادهاي متولي تا چه حد به حمايت از افراد مورد خشونت مي پردازند؟
محمد علي سهرابي مهر، مدرس دانشگاه در اين باره مي گويد: مزاحمت از نظر قانوني عملي مجرمانه تلقي مي شود که در ماده 619 قانون مجازات اسلامي براي مرتکب اين فعل مجازات پيش بيني شده است، و طبق آن «هر کس در اماکن عمومي يا معابر متعرض يا مزاحم اطفال يا زنان بشود يا با الفاظ و حرکات مخالف شؤون و حيثيت به آنان توهين نمايد، به حبس از دو تا شش ماه و تا 74 ضربه شلاق محکوم خواهد شد.»
اين وکيل پايه يک دادگستري در ادامه اظهار مي دارد: بنابراين تعرض مي تواند با لفظ يا فعل شخصي باشد، به عنوان مثال چنانچه يک مرد لفظي را در اصطلاح به عنوان متلک به زني بگويد، مشمول اين ماده بوده و قابل مجازات است، همچنين اگر مردي فقط به دنبال خانمي راه بيفتد و از هيچ لفظي نيز استفاده نکند، اين عمل او باز هم مصداق بارز مزاحمت تلقي شده و مرتکب به موجب قانون مجرم شمرده مي گردد.
اداره حقوقي قوه قضائيه نيز در يک نظريه مشورتي بر مجرمانه بودن اين عمل تأکيد ورزيده و عنوان نموده: «هر گاه مسلم شود، مردي به قصد مزاحمت در اماکن عمومي يا معابر زني را تعقيب کرده و صرفاً هم عنوان مزاحمت بر آن صادق باشد، عمل ارتکابي مشمول صدور ماده 3 لايحه قانوني راجع به مجازات حمل چاقو (ماده 619 فوق الذکر) خواهد بود و در اين مورد فرقي بين اينکه لفظ يا الفاظي را به کار برده باشد يا نه، نيست.
سهرابي مهر در ادامه مي افزايد: لازم به ذکر است، در ماده مذکور شرط شده ارتکاب اين فعل در اماکن عمومي يا معابر صورت پذيرد. بنابراين بايد فعل مرتکب در يکي از اين دو مکان صورت پذيرد، حال فرقي نمي کند که تردد زياد باشد يا کم، يا حتي اصلاً در هنگام وقوع جرم کسي در آنجا نباشد، اما چنانچه تعرض به خانمي صورت پذيرد، ولي در معابر عمومي يا اماکن عمومي جرم واقع نشود، در اين حال باز هم، مرتکب مستند به ماده 608 قانون مجازات اسلامي قابل پيگيري است. البته در صورتي که لفظ يا فعل به کار گرفته شده توسط وي موجب توهين به خانم شده باشد که تشخيص اين مهم با شخص قاضي است.
با توجه به آنچه گفته شد، اين پرسش مطرح مي شود که چنانچه گشت نيروي انتظامي شاهد مزاحمت خياباني باشد آيا واکنشي نشان خواهد داد؟
سرهنگ ناصر نجاران رئيس پليس امنيت اخلاقي استان خراسان رضوي در پاسخ مي گويد: گرچه مطابق قانون بررسي اين گونه موارد به عنوان مسايل خصوصي نيازمند شاکي است، اما بر اساس دستورالعمل موجود که از سوي رياست قوه قضائيه تفويض اختيار به اين نهاد شده است. پليس مي تواند در هفت مورد خودرو متخلف را به مدت سه ماه توقيف کند که بر اساس يکي از بندهاي آن؛ با متخلفان و مزاحمان خياباني برخورد مي شود.
چنانکه از ابتداي سال جاري تاکنون حدود 700 دستگاه خودرو به دليل مزاحمت براي بانوان در مشهد توقيف شدند.
وي در ادامه به دلايل بي رغبتي افراد و خانواده ها نسبت به شکايت از اين گونه خاطيان اشاره کرده و مي افزايد: معمولاً اين بانوان به علت آنکه خود علاقه مند به افشاي اين امر نيستند، پيگير شکايت نيستند. گاهي نيز خانواده ها با آگاهي از حادثه و حتي رغبت به شکايت از فرد مزاحم؛ بنابر دلايل اجتماعي و فرهنگي از اين مقوله چشم پوشي مي کنند و حتي به نيروي پليس مي گويند: ما شاکي هستيم اما چون شايسته نيست همسر يا فرزندمان به کلانتري بيايد، خودتان روند قانوني را انجام بدهيد.
* از امروز قوي باش
دخترک لباس مدرسه به تن دارد و با چشماني قرمز از اشک، هراسان خود را به مغازه موبايل فروشي مي اندازد. با شرم مي گويد:
- آقا يه نفر داره دنبالم مياد مي شه...
در هر جامعه افرادي که دچار حساسيت احساسي و اجتماعي هستند، بيش از ساير گروهها در معرض آسيب قرار دارند.
عادليان با بيان اين مطلب مي گويد: از دلايل بروز مزاحمتها، احساس ضعف در بانوان است. از همين رو هر قدر اين احساس ناتواني در بانوان تشديد شود، افراد خاطي بر اين مزاحمت بيشتر اصرار مي کنند. بنابر اين به بانوان توصيه مي شود براي جلوگيري از اين حوادث به تقويت توان جسمي و رواني خود بپردازند.
وي در ادامه به نقش تشکلهاي غيردولتي در رفع اين معضل اشاره کرده و اظهار مي کند: امروزه در سراسر جهان سازمانهاي مردم نهاد نقش تأثيرگذاري در کاهش آسيبهاي اجتماعي و يا ناهنجاريها دارند ما نيز مي توانيم از اين فرصتها براي حمايت و آگاهي رساني به زنان استفاده کنيم. البته اين موارد بايد شامل پيشگيري و حمايت بعد از حادثه باشد. به طوري که زن توانايي برخورد مناسب با فرد مزاحم را داشته باشد.
اين مدرس دانشگاه مي افزايد: مهمترين مسأله در کاهش اين گونه معضلات اجتماعي؛ فرهنگ سازي است، به نحوي که افراد جامعه به يکديگر نگاهي انساني داشته باشند نه نگاهي جنسيتي. نکته ديگر اينکه فرهنگ روابط سالم گسترش پيدا کند. به اين ترتيب آن نگرشهايي که زنان را باعث بروز معضلات اجتماعي مي دانند نيز اصلاح مي شود.
آموزش برخورد با مشکلات اجتماعي از راهکارهايي است که به فرهنگ سازي منجر مي شود، اما گاه کاستي هايي در اين زمينه ديده مي شود.
فرح هادوي، مشاور فرماندهي انتظامي استان خراسان رضوي در امور بانوان با تأکيد بر اين گونه نواقص مي گويد: رسانه ها و مراکز آموزشي نيز در روند فرهنگ سازي مؤثرند، اما بايد اين آموزشها از سنين مناسب و شايسته مقاطع مختلف ارايه شود. از همين رو معتقدم، از سنين کودکي بايد مسايل اجتماعي نظير حقوق و تکاليف اجتماعي را تعليم بدهند.
وي مي افزايد: از برنامه هاي ما آموزش برخورد با آسيبهاي اجتماعي است که خوشبختانه در کاهش بسياري از مشکلات خانواده ها مؤثر بوده است. اما پيشنهاد برگزاري اين گونه کلاسها اغلب از سوي مراکز آموزشي دختران انجام مي شود. حال آنکه در بيشتر آسيبها يک طرف مسأله مردان هستند. در مقوله مزاحمت خياباني نيز چنين است. ما سعي مي کنيم از طرق مختلف به بانوان جامعه آموزشهاي لازم را بدهيم اما طرف مقابل با هيچ آگاهي بهره مند نمي شود. به اين ترتيب در عمل آن آموزشها بي ثمر ميباشد.