طی سالهای گذشته شاهد واکنشهای متفاوت وحتی متناقض گروههای متعدد علمی وتخصصی به مقوله تولید محصولات کشاورزی تراریخته بودیم که گاه این شائبه را درذهنها ایجاد می کند که شاید ریشه این مخالفتها وموافقتها با یک شیوه پژوهشی را باید در صف بندی های سیاسی وحتی اقتصادی جستجو کرد. به هرحال به دلیل سرگردانی مردم ازتاثیرگذاری این محصولات این بار به سراغ دکتر بابک ناخدا ، رییس بخش فیزیولوژی مولکولی پژوهشکده بیوتکنولوژی کشاورزی و عضو هیات مدیره انجمن زیستی ایران ازموافقان تولید این محصولات رفتیم که با هم می خوانیم. برای روشن شدن وضعیت سلامت غذایی کشور، منتظر دیدگاههای تکمیلی وحتی مخالف هستیم.
***
*اقای دکتر به نظر شما تولید محصولات تراریخته چه ضرورتی دارد؟
- پیش از پرداختن به مقوله مزایا و یا معایب تولید محصولات کشاورزی تراریخته باید به مسایل کلیدی همانند امنیت غذایی ، حفظ تنوع زیستی واستفاده ازدانش برای رسیدن به خود اتکایی درتولید محصولات کشاوری اشاره کرد. چراکه بحث امنیت غذایی به دلیل رشدجمعیت جهان در سالهای آینده می تواند چالشی قابل تامل به شمار آید .ازاین رو سازمان فائونیز هشدارداده است که تا سال 2050 جمعیت دنیا به بیش از نه میلیارد نفر می رسد که برای آن که جمعیت گرسنگان جهان درهمین وضعیت امروز قرار بگیرد و افزوده نشود باید تدابیری اندیشید. این درحالیست که علاوه بر افزایش جمعیت ، شاهد تغییرات اقلیمی و بحرانهای زیست محیطی نیز هستیم که کشاورزی سنتی امروزی قابلیت مقابله با آنها راندارد بنابراین دراین زمینه نیازمند شیوه های تولیدی نوین هستیم.
*شما معتقد هستید که مقوله تولید تراریخته ها بی خطر بوده والهام گرفته از طبیعت است ، لطفا دراین زمینه توضیح دهید؟
- در طبیعت داستان ، داستان بقاست ازاین رو موجودات با به خطر افتادن شرایط زندگی برای مواجهه با این عناصر دست به تغییر می زنند و به طور طبیعی به اصلاح ژنتیک خویش می پردازند. به این ترتیب گونه های مقاوم تر وسازگار تر به زندگی خودادامه داده وموارد ضعیف حذف می شوند. چنان که طی قرنها با بروز خشکسالی ها یا هرتنش مؤثر در زندگی گیاهان این موجودات در ساختار طبیعی وزیستی خویش دگرگونی هایی را پدید آوردند .برای نمونه با گسترش بیابانها وگرم شدن زمین بسیاری از برگهای گیاهان پرزهایی را برروی سطح خود قرارداده یا به تغییررنگ برگها به
نقره ای پرداختند. درادامه این مسیر تکاملی نیزبشر با آگاهی از برتری های نژادهای خاصی دست به تولید محصولات مثمر زد و با اتکا به تغییرات تصادفی در چرخه تکامل گیاهان به «به گزینی» و«به نژادی» محصولات اقدام کرد.
- چرا واکنش به مقوله دستکاری ژنتیک وتولید محصولات تراریخته اینگونه جدی شد؟
ابتدا باید تاکید کنم که با کاربرد اصطلاح دستکاری ژنتیک دراین زمینه موافق نیستم واین تعبیر اغلب از سوی مخالفان این فناوری مطرح می شود. به این ترتیب وقتی ما از عبارت دستکاری استفاده می کنیم یعنی مشتی افراد غیر متخصص به مساله ای بی ارتباط به خود ورود پیدا کرده اند درحالی که این عرصه متکی به دانش تخصصی است وصاحبنظران و پژوهشگران این حوزه با آشنایی با علم روز فعالیت می کنند.
گياهان تراريخته يا مهندسي ژنتيك شده گياهانی هستند كه در آنها از تكنيكهاي مهندسي زيستي برای افزایش تحمل به تنشهای محیطی در گیاه و یا افزایش خصوصیات کیفی محصول استفاده شده ، اینگونه فناوري اوليه مهندسي ژنتيك و انتقال ژن در اويل دهه 1980 به وجود آمد و نخستين محصولات اصلاحشده ژنتيك در واسط دهه 1990 تجاريسازي شدند. از آن زمان تاكنون پذيرش محصولات تراريخته به سرعت افزايش يافته است. به طوری که در عرض کمتر از 20 سال سطح زیر کشت محصولات تراریخته در جهان از 7/1 میلیون هکتار در سال 1996 به بیش از 180 میلیون هکتار در سال 2014 افزایش یافت. این گسترش سریع سطح زیر کشت محصولات تراریخته، این فناوری را به سریعترین فناوری مورد پذیرش کشاورزان در تاریخ تبدیل کرد.درواقع در زمانی نزدیک به بیست سال بیش از 100 برابر رشد داشته است.
- از دغدغه های موجود درتولید ومصرف این مواد نقش بیماری زایی آنهاست آیا این تصوردرست است؟
-بنابر برپژوهشهای انجام شده طی سالهای 1998 تا 2012 هیگونه گزارش مستند ومستدلی از پیامدهای مصرف محصولات تراریخته نه تنها در حد ناهنجاری های جدی که در حد آلرژی به مواد غذایی گزارش نشده است. همچنین برخی با ایجاد تردید در مصرف این مواد معتقدند این محصولات تنها در کشورهای جهان سوم تولید ، مصرف ووارد می شود درحالی که درجوامع پیشرفته نیز این محصولات وجود دارند. چنانکه ژاپن به دلیل تنگناهای کشاوری 60 درصد محصولات کشاورزی خود را وارد کرده که 100 درصد آن تراریخته است. البته معتقدم نمی توان وضعیت تولید کشاورزی در جوامع را با یکدیگر مقایسه کرد چنانکه مقایسه وضعیت کشاورزی ما با کشورهای پیشرفته اروپایی که از غنای خاک کشاورزی و بارش مطلوب برخوردار است چندان معقول ومنطقی نیست . البته پیش ازاین نیز مادرکشورخود شاهد ورود محصولات کشاورزی تراریخته بودیم چنان که گفته می شود در برهه ای اززمان حدود 16 میلیارد دلار محصولات کشاورزی وارد کشور شد که از این میزان 5 میلیارد دلار محصولات تراریخته از جمله ذرت، کلزا و سویا بود درحالی که 95 درصد سویا و 98 درصد کلزای دنیا تراریخته است و از سوی دیگر 95 درصد روغن ایران وارداتی است که تمام آنها از دانه های سویا یا کلزا به دست می آیند. جالب اینجاست امروزه مخالفان جبهه می گیرند درحالی که پیش ازاین مشکلی با ورود میلیاردها لیتر سموم شیمیایی و میلیون ها تن انواع کودهای شیمیایی بی خاصیت از چین نداشته اند .
* وضعیت واکنشهای دولتی ومتخصصان به این مقوله درجهان چگونه است؟
دولتها نقش مهمي در ايجاد اطمينان در مصرف کنندگان برای پذیرش این محصولات دارند. به طوری که به مردم بپذیرند غذاهاي حاصل از محصولات تراریخته براي مصرف انسان ايمن بوده و نهادههاي كشاورزي جديد در دراز مدت خسارتي به محيط زيست وارد نميسازند و يا توليد كشاورزي را مختل نميكنند. بيشتر كشورها، با يك استثناي قابل توجه ايالات متحده، هر غذايي كه داراي محصولات تراريخته باشند را به عنوان غذاي جديد در نظر ميگيرند، بدون توجه به اينكه در چه مرحلهاي وارد زنجيره توليد شده باشد. بنابراين، قوانين و موسسات جديدي براي نظارت بر موضوعات بالقوه ايمني زيستي و ايمني غذايي این محصولات ايجاد شده است كه محصولات تراريخته را پيش از كشت، واردات و يا مصرف، مستلزم دريافت مجوز می کند. البته فرايندهاي دريافت مجوز از كشوري به كشور ديگر فرق ميكند . به هرروی ترتیب در كشورهايي كه يك سيستم ايمني زيستي وجود دارد، بيشتر فعاليتهاي نظارتي بر جلوگيري از تجاريسازي محصولاتي گذاشته شده است كه ممكن است براي مردم يا تنوع زيستي مضر باشند. همچنین بحث برچسب زدن محصولات مطرح می شود درحالی که برچسبزني اجباري اغلب براي هشدار به مصرفكنندگان خطرات بهداشتي خاص مورد استفاده قرار ميگيرد (مثلاً: سيگار باعث سرطان ميشود)، در حالي كه برچسبزني اختياري براي تمايز قائلشدن بين محصولاتي كه خصوصيات مطلوبي براي اهداف مختلف بازار دارند (مثل: ارگانيك، كمنمك يا غني از پروتئين) شايعتر است. برچسبگذاري و تفكيك مواد اوليه به آنچه كه ميتوان آن را مسأله همزيستي محصولات تراريخته و غير تراريخته ناميد نيز مربوط ميشود. اتحاديه اروپايي قوانيني براي اطمينان از همزيستي محصولات تراريخته در كنار محصولات مرسوم و نيز محصولات برچسبدار يا ارگانيك وضع كرده است. به هرحال در شرايط مصرف روزافزون منابع اقليمي، انرژي و آب كه با هدف توسعه توليد محصولات كشاورزي به وسيله روشهاي سنتي در حال تجاوز از ظرفيت جهان هستند، فناوري مهندسي ژنتيك و محصولات تراريخته در حفظ استانداردهاي بالاي زندگي در جهان صنعتي حتي اهميت بيشتري نيز پيدا كردهاند و ميلياردها نفر ديگر را قادر ميسازند تا از ثمرههاي توسعه اقتصادي بهرهمند شوند.