بستگانی كه محو ميشوند
روز نذري پزون "خانم جان "حياط درندشت پدري جاي سوزن اندا ختن نبود . از دخترعموهايي آقابزرگ تا نوه هاي خان دايي ، همه تقلا مي كردند . مراسم نذري پزون با آبرو و با احترام برگزار شود . چند سال است كه بعد از فوت مادربزرگ ، خانم جان اصرار دارد ، عشرت خانم-عروس عموي بزرگش – روي ديگ شله را بازكند.....
اين روزها ديگر كمتر خانواده اي است كه چنين مراسمي را با حضورپررونق خويشاوندان برگزار كند. حتي برخي فرزندان نامي از بسياري از خويشاوندان نمي شنوند. اما گويا با طرح دوباره تغيير در سياست جمعيتي كشور وتشويق به فرزند آوري ، قرار است بارديگر چنين خانه ها وخانواده هايي باب شود . چنانكه چندي پيش ،حسن خلیلی روانشناس با اظهارنگراني از تک فرزندی گفته بود : تا 50 سال دیگر برای نسلهای آینده داشتن عمو، خاله، عمه و دایی تاریخی مي شود به نوعی مشکلات و اختلالات روانی را در پی خواهد داشت . همچنين فرشته روح افزا ، معاون فرهنگی اجتماعی شورای فرهنگی - اجتماعی زنان نيز برهمين مساله تا كيد دارد ، او مي گويد: ما تا به حال در رابطه با خانوادههای تک فرزند و آسیبهایی که میتواند متوجه آنها شود بررسیهایی انجام ندادیم اینکه فرزندان از نعمت خاله ، دایی ، عمه و عمو محروم شوند خودش ایجاد مشکل میکند.
به راستي ميتوان با وجود آ پارتمانهاي 50- 60 متري و چند پيشه گي مادروپدرها ، انتظارداشت بارديگر روابط خويشاوندي رونق بگيرد. آيا واقعا فقدان خاله ، عمه ، عمو ودايي در پيوندهاي خانوادگي امروزي مي تواند باعث مشكل دررشد افراد شود؟
· خويشاونداني كه ديروز مهم بودند
"آقابزرگ " با احترام ، مخده پشت پيرمرد را مرتب ميكند و مي گويد: "آقا عمو" راحت تكيه بدين .پاتون هم دراز كنين.." بعد مشغول پوست كندن سيبي ميشود وجلوي پيرمرد مي گذارد. پيرمرد از پشت عينك ته استكاني نگاه مهربان به " آقا بزرگ " ميك ند ومي گويد : آقا محمد حسين ، زحمت نكش. خودم پوست ميكنم...
اما نظرمردم كوچه وبازاردرباره محو اين خويشاوندها چيست؟
آسيه ذبيحي – كارمند دراين باره مي گويد: من خودم تك فرزند بودم . هميشه احساس تنهايي مي كردم از همين رو پس از ازدواج صاحب 4 فرزند شدم. هرچند امروزه معاشرتهاي ما با خويشاوندان به دليل مشكلات كم شده است اما همين معاشرتهاي محدود مي تواند نقش موثري در رشد اجتماعي فرزندان داشته باشد. به عقيده من ، ازدلايل انزوا طلبي وگوشه نشيني فرزندانم فقدان خويشاوند مادري است به طوري كه هيچ رغبتي براي معاشرت با خويشاوندان پدري وديگران نيز ندارند.
مريم سليمي39 ساله نيز اظهار مي كند: به نظرم نگراني از تاثير فقدان خويشاوندان در رشد فرزندان در شرايط امروزي علمي ومنطقي به نظر نمي رسد. چنانكه خود من ، نه دايي دارم ونه عمه وعمو . درواقع پدرم تك فرزند بوده است. اما هيچگاه فقدان اين خويشاوندان را درك نكردم چون درجمع خويشاوندان ، افراد ديگري جايگزين وجانشين اين افراد شده اند.
عليرضا ميري ، كارمند نيز مي گويد: درحال حاضر آنچنان معاشرتها كمرنگ شده كه هيچ يك از بستگان وخويشاوندان تاثيري بر زندگي ما ندارند كه فقدانشان مارا دچار مشكل كند.
· آموزش زندگي درتعامل با ديگران
اما نظر كارشناسان دراين باره چيست ؟
دكتر سپيده پورحيدري ، روانشناس كودك ونوجوان دراين باره اظهار مي كند : گرچه اولین روابط موثر در رشد کودک درتعامل با والدين شكل مي گيرد. اما فرزند ، چگونگی تعامل داشتن با دیگران را از طریق آزمون و خطا با سایر اعضای خانواده نظير خواهر وبرادرها و بعد ها پدر بزرگ و مادر بزرگ، خاله، دایی، عمه، عمو و فرزندان آنها و ديگران می آموزد. از آنجا که این اشخاص اغلب بین خودشان از لحاظ ویژگی های شخصیتی تفاوت دارند، کودکان می توانند به شیوه های مثبت یا منفی مختلفی تحت تاثیر آنها قرار بگیرند. به عنوان مثال، اثرات منفی داشتن یک مادر انزوا طلب و غیر قابل اتکا می تواند تا حدودی با حضور یک خویشاوند نزدیک معاشرتی و قابل اتکا مثلا یک مادر بزرگ، خنثی شود.
وي با اشاره به اينكه هر تعاملی ، مي تواند دررشد فرزند موثر باشد ، مي گويد: . چون کودک دراين روابط ، نگرش هایش درباره معنی و ارزش عواملی از قبیل اعتماد، محبت، خود ارزشمندی، رقابت، شوخی، همکاری و تعاون، عشق ورزی وساير موارد شكل مي گيرد. براي نمونه وقتی یک پدر بزرگ با نوه اش شطرنج بازي ميكند ، این کار یک تجربه یادگیری را ایجاد می کند که نه تنها شامل خود آن بازی است، بلکه شامل شیوه های تعامل افراد در یک موقعیت اجتماعی، پیروی از مجموعه ای از قواعد، دستکاری یا تقلب، چگونگی و دلیل بروز عدم توافق ها و شیوه حل آنها است. اينگونه بر تعاملات بعدی کودک با همسالان و نیز با بزرگسالان دیگر از جمله مراجع قدرت و زیر دستان او اثر خواهد داشت. به اين ترتيب در غیاب چنین تجربه هایی، کودک فاقد مهارت های اجتماعی لازم برای تعامل با دیگران به شیوه ای مناسب خواهد بود
دكتر پورحيدري ادامه مي دهد: در همين زمينه " نظریه ی تکاملی" معتقد است که پیوندهای هیجانی با انسانهای دیگر احتمال بقا را افزایش می دهد. در نتیجه این فرایند گزینشی، انسان ها برای جستجوی نزدیکی عاطفی برنامه ریزی شده اند. حال وقتی که فردی روابط کم و سطحی با دیگران، به ويژه خانواده گسترده خود که از نظر زیستی، فرهنگی، گویش و..با آنها اشتراکات بسیاری دارد، داشته باشد، به طور طبيعي تنها می شود. به اين ترتيب در غیاب هر گونه روابط اجتماعی نزدیک، کسانی که احساس تنهایی می کنند تمایل دارند تا اوقات فراغت خود را در فعالیت های انفرادی بگذرانند، دیدارهای کمی داشته باشند و دوستان و آشنایان اتفاقی داشته باشند. به هرروي . تنهایی ناخوشایند است و عواطف واحساسات منفی حاصل از آن شامل احساس افسردگی و اضطراب، ناشاد بودن، نارضایی، بدبینی درباره آینده، ناامیدی، خودملامت گری و خجالتی بودن است.
اين روانشناس كودك ونوجوانان بر آثار سو تك فرزندي نيز اشاره كرده ومي افزايد: از منابع مهم یادگیری های کودکان ، از تعامل با همسالان ، خواهران و برادران آنها حاصل می شود. چنانكه تحقیقات نشان داده اند که در میان کودکان دبستانی، کسانی که هم شیری ندارند، کمتر مورد علاقه هم کلاسی ها بوده و پرخاشگرترند ویا بیشتر قربانی پرخاشگری ميشوند . این تفاوت ها به این دلیل است که داشتن برادر و خواهر تجارب یادگیری متقابل مفیدی فراهم می کند.زيرا روابط هم شیر ها، بر خلاف روابط والدین و فرزندان، اغلب ترکیبی از محبت، خصومت و رقابت است و ماهیت این رابطه بر مراحل بعدی رشد آنها تاثیر بسزایی دارد. کودکان از این تعامل ها الگوهای وفاداری، کمک کردن به دیگران و حمایت را در کنار اختلاف، تسلط جویی و رقابت جویی سالم می آموزند. همچنين كنش متقابل بین خواهران و برادران برای کودک از لحاظ ذهنی، اجتماعی و سرمشق رفتارهای مناسب جنسیتی موثر است.
از همين رو ،دكتر پورحيدري توصيه ميكند: با توجه به اینکه بنا به دلایل مختلف تعداد فرزندان خانواده ها کاهش یافته است و نیز با در نظر گرفتن اینکه کودکان ما نیاز دارند که بسیاری از مهارت ها را علاوه بر تعامل با والدین از طریق مشاهده دیگران و نحوه تعامل با آنها فرا بگیرند، این وظیفه والدین است که پیوندهای خانوادگی خود را افزایش داده و امکان کسب تجارب و مهارت های ضروری زندگی از جمله عشق ورزی، همیاری و تعاون، سخت کوشی، تحمل ناکامی را برای آنها فراهم كنند.
· تنهاييت را با ديگران گره بزن
دوستم سلام كوتاهي مي كند. چشمانش مي گويد حا ل خوشي ندارد. بعد از مدتي با ناراحتي حرف مي زند ومي گويد: ديشب كه براي شب چله اي دختر خاله ام رفتم ، زهرم شد. آنقدر قيافه گرفتند كه دخترم با ناراحتي گفت: " اگه خيلي دوست داري جايي بري كه بهت بي احترامي كنند . ديگه منو نيار چون ديگه هيچوقت خونه فاميلات نميام" . از ديشبم قهر كرده...
دكتر اميليا نرسيسيان ، استاد دانشگاه تهران ؛ نگاهي ديگر به روابط فاميلي اين روزگاردارد، او مي گويد: گرايش به خانواده هاي هسته اي از شاخصه هاي جامعه مدرن است . ازاين رو در اينگونه جوامع كه ما نيز امروزه متاثر از شرايط آن هستيم ، افراد در صورت فقدان روابط با بستگان و خويشاوندان ، روابط جديدي را با ديگران همانند دوستان وهمكاران پي ريزي مي كنند . البته گاه اين روابط انتخابي آثارمطلوب وموثرتري در زندگي اجتماعي دارد.زيرا افراد ناگزير نيستند به دليل پيوندهاي خويشاوندي ، روابط تحميلي را تجربه كنند. درواقع درروابط جديد، تعاملات بشري شيوه تازه اي وانتخابي به خود مي گيرد ودوستان وهمكاران والدين نيز ، نقش خويشاونداني نظير خاله وعمه ودايي و.. را ايفا مي كنند.
اين مردم شناس ادامه مي دهد: طي سالهاي اخير به دليل مسايل مختلف ، همانند مهاجرتها ، تغيير سبك زندگي روابط خويشاوندي كاهش يافته است . به اين ترتيب ديگر خويشاوندان كاركردي همانند گذشته ندارند.ازاين رو ، شيوه تعامل با بستگان نيز تغيير كرده ونم يتوان ، فقدان اين روابط را مشكل زا دانست.
برزگر ، كارشناس ارشد علوم اجتماعي نيز مي گويد: گرچه اين روزها سعي ميشود باتغيير سياستهاي جمعيتي ، فرزند آوري را ترويج كنند . اما انتخاب شيوه هاي مرسوم و تاكيد بر فرزند كمتر يا تك فرزندي ، مقوله اي نيست كه يك شبه اتفاق افتاده باشد كه بتوان با قانون يا بخشنامه تصييح شود. بلكه تحولي است كه حداقل 50 سال از آن مي گذرد. به اين ترتيب ، خانواده ها با توجه به شرايط وموقعيتهاي امروزي ، اين روش را انتخاب كرده اند. حتي امروزه بسياري از افراد جوانتر ، با وجود فرهنگ معاشرت با بستگان و خويشاوندان رغبتي به اين ارتباطات ندارند واين معاشرتها را بي ثمر مي دانند. چون از نگاه آنها ، روابط با اين افراد چه بسا بي ثمر تر از غربيه ها باشد.
· بده بستانهاي اقتصادي
"مادر" شله زرد افطاري را توي ظرفها مي ريزد. بعد هم خاگينه هاي شيرين را با پودر پسته تزيين مي كند. مقداري ادويه به سوپ جو مي زند. دختر كه چندان از حضور فوج ميهمانها خشنود نيست مي گويد: اين همه زحمت وپول رو هر سال خرج اين قبيله سلم وتور ميكني .بعد هم مزدت رو ميدن. من اگه جاي شما بودم نصف شونم دعوت نمي كردم...
دكتر نرسيسان به تحولات اقتصادي دراين باره اشاره كرده ومي گويد: امروزه افراد متاثر از تحولات اجتماعي واقتصادي ، سرمايه هاي خانوادگي را محدود دانسته وبراي حفظ آن تلاش مي كنند. بنابراين ، تصور مي كنند برخي معاشرتها غير ضروري بوده ومي تواند منجر به كاهش سرمايه خانوادگي شود ازاين رو، آنها را حذف ميكند. درواقع ، افراد سعي دارند با محدوديت دراين زمينه و تاكيد به خود اتكايي اقتصادي ، سرمايه وثروت خانوادگي را بين دونسل تقسيم شود. درحالي كه در گذشته ، گستره خويشاوندي بيش از دونسل و گروههاي متعددي را شامل ميشد.
برزگر نيز مي گويد: در گذشته ثمرات مادي ومعنوي روابط خويشاوندي بيش از امروز بود ازاين رو ، خانواده ها با رغبت به اين همنشيني ها ومعاشرتها مي پرداختند وحتي سعي مي كردند در قالب مراسم مختلف ، بهانه اي براي گردهم آمدن فراهم كنند. اما امروزه ، ساده ترين مراسم به گونه اي برگزارميشود كه كمترين تعامل وجوددارد. براي نمونه ، به دليل محدوديت فضا اغلب ميهمانيها در رستورانها برگزار مي شود