آمار دقیق ندارد اما زیاد است!
در کشور ما هم مانند سایر نقاط جهان، این روند نگرانی جامعهشناسان و آسیبشناسان اجتماعی را به همراه داشته و آنها نسبت به در نظر گرفتن راهکارهای مقابله با این مقوله هشدار میدهند.
با آن که به دلیل قبح مساله خودکشی در کشورمان، خانوادهها تمایلی به مطرح کردن چنین مواردی ندارند و آمار دقیقی در این رابطه منتشر نشده و مطالعات گسترده و همهجانبهای هم صورت نمیگیرد، اما با توجه به اندک اطلاعات موجود میتوان دریافت با این که پیش از این در ردیف کشورهای با آمار پایین خودکشی بودیم، اکنون در گروه کشورهای با نرخ متوسط خودکشی قرار گرفتهایم.
احمد شجاعی، رییس سازمان پزشکی قانونی کشور در نشست خبری سال گذشتهاش اعلام کرد که آمار سازمان پزشکی قانونی در سال گذشته حکایت از آن دارد که روزانه حدود 10 نفر در ایران خودکشی میکنند و بررسیهای آماری نشان میدهد که در یک سال، از هر صدهزار نفر حدود شش نفر خودکشی کردهاند.
همچنین به گفته معاون امور آزمایشگاهی و معاینات پزشکی قانونی، در سال 89 نسبت به سال گذشته آن، حدود 17 درصد موارد مرگ بر اثر خودکشی افزایش یافته است.
این طور که دکتر برزگر، معاون امور آزمایشگاهی و معاینات پزشکی قانونی اعلام کرده، "در سال 89، تعداد 3649 مورد مرگ ناشی از خودکشی داشتهایم که اینها مرگهایی است که مشکوک به خودکشی است. در سال 88 این میزان 3122 مورد بوده که رشد سالانه 17 درصد را نشان میدهد."
به گفته او همچنین در سه ماهه ابتدای سال 90، 952 مورد مرگ مشکوک به خودکشی به ثبت رسیده که زنها 274 مورد بودهاند و مردها 678 مرگ را به نام خود ثبت کردهاند که نسبت به زمان مشابه در سال 89 که 870 مورد بوده، رشدی نزدیک به 10 درصد را نشان میدهد.
تابستان؛ فصل خودکشی
بر اساس تحقیقی که اخیرا در مرکز تحقیقات پزشکی قانونی انجام شده، مشخص شد که فصل تابستان و استفاده از روش حلقآویز کردن بیشترین میزان و نوع خودکشی را به خود اختصاص میدهند.
در این تحقیق که طی آن ارتباط فصول سال با خودکشی مورد بررسی قرار گرفت، جامعه مورد مطالعه افرادی بودند که طی زمستان 1388 تا زمستان 1389 در ایران اقدام به خودکشی کرده و جسد آنان برای بررسی به مراکز پزشکی قانونی ارجاع شده بود.
در این تحقیق سه هزار و 513 مورد خودکشی بررسی شد که بر اساس نتایج آن بالاترین تعداد خودکشی به ترتیب با 380 و 345 مورد مربوط به ماههای مرداد و تیر و کمترین آن به ترتیب با 231 و 236 مورد مربوط به ماههای بهمن و دی بود. از نظر فصل نیز بیشترین خودکشیها با یک هزار و 40 مورد مربوط به فصل تابستان و کمترین آن با 726 مورد مربوط به فصل زمستان بود.
همچنین استان مرکزی با 39.5 درصد بیشترین میزان خودکشی در فصل زمستان و خراسان جنوبی با 46.4 درصد بیشترین میزان خودکشی در فصل تابستان را به خود اختصاص دادند. این در حالی است که ارتباط معنی داری بین شیوههای اقدام به خودکشی و فصول سال دیده شد به طوری که استفاده از شیوه خودسوزی در فصل زمستان بیش از سایر فصلها بوده است.
بر اساس این تحقیق به طور کلی حلقآویز کردن با 53.7 درصد بیشترین شیوه مورد استفاده در خودکشیها و کمترین آن با 6.8 درصد خودکشی با سلاح گرم بوده است.
انتخاب وسیله خودکشی؛ بیانگر شرایط روحی
دکتر مجید ابهری، آسیبشناس و رفتارشناس اجتماعی در رابطه با خودکشی و دلایل افزایش آن در جامعه میگوید: متاسفانه در بین آمارهایی که حرکت نزولی دارند آمار خودکشی شکل صعودی گرفته که جای تامل دارد.
او با بیان این که انتخاب وسیله خودکشی بیانگر شرایط روحی و روانی فرد است، تاکید میکند: هرچه وسیله خشنتر باشد به مفهوم آن است که فرد در شرایط روحی و عصبی پریشانتری قرار گرفته است. خودسوزی، حلقآویز کردن، پرتاب از بلندی، خودکشی به وسیله برق، اسلحه گرم، خودکشی با گاز، دارو و مواد مخدر و رگزنی شکلهای خشن خودکشی به ترتیب درجهبندی اغتشاش روحی فرد هستند.
این آسیبشناس اجتماعی همچنین درمورد تفاوت بین خودکشی مردان و زنان بیان میکند: در بین افراد جامعه خودکشی ناموفق زنان سه برابر مردان است اما خودکشی موفق در بین مردان دو برابر زنان است.
به گفته او، از نظر رفتارشناسی علل خودکشی را میتوان چنین گروهبندی کرد: خودکشی بر اثر شکستهای عشقی و عاطفی، ناکام بودن در رسیدن به مطلوب یا شکست در این راه که البته طلاق و جدایی نیز در این مقوله قرار میگیرد. همچنین میتوان به خودکشی بر اثر فشارهای مادی و اقتصادی و قرار گرفتن در تنگنای اقتصادی اشاره کرد که پایین آمدن نشاط اجتماعی و کاهش دامنه آستانه تحمل نیز میتوانند از دلایل رفتاری خودکشی قلمداد گشته و همینطور قرار گرفتن در تنگنای فکری یعنی کار نکردن مراکز تصمیمگیری مغز، اعتیاد، بدهی و در بعضی از موارد فشارهای خانوادگی نیز میتوانند از دلایل خودکشی باشند.
افزایش آمار خودکشی زنان
بر اساس گزارشهای سازمان بهداشت جهانی، زنان سهم زیادی از میزان خودکشی را به خود اختصاص دادهاند به طوری که متوسط آمار خودکشی زنان در جهان ۱۵ نفر در هر ۱۰۰ هزار نفر گزارش شده که در این میان هندوستان با آمار ۱۴٨ نفر در هر ۱۰۰ هزار نفر دارای بیشترین میزان خودکشی زنان در جهان است. بنابراین آمار، زنان ۳ برابر مردان اقدام به خودکشی میکنند؛ ولی مردان بیشتر از زنان بر اثر خودکشی میمیرند و در اصطلاح خودکشی موفق دارند.
ایران پس از چین و هندوستان، سومین کشور جهان است که در آن آمار خودکشی موفق زنان افزایش یافته و در حال پیشی گرفتن از آمار خودکشی مردان است که به نظر میرسد باید با ریشهیابی دلایل این موضوع، راه حلی برای آن پیدا کرد.
موانع و محدودیتهای مختلف قانونی و اجتماعی، سختگیریهای خانواده که بیشتر شامل حال دختران میشود، فرهنگ مردسالار و کمتر بودن ظرفیتهای تحصیلی و شغلی، ازدواجهای اجباری، سوء استفاده های جنسی، خشونتهای خانگی و بسیاری موارد دیگر دست به دست هم داده تا زنان بیش از مردان به خودکشی اقدام کنند.
نکته دیگر این است که خودکشیهایی که زنان به آن دست میزنند در موارد زیادی و به ویژه در برخی مناطق محروم کشور از طریق شیوههایی دردناک همچون خودسوزی است. تعداد کسانی که به این کار دست میزنند کم هم نبوده و در غرب ایران آمار خودسوزی بسیار بالا است که از این میان مریوان، سقز، پیرانشهر، کامیاران و ایلام بیشترین آمار را دارند. به اعتقاد جامعه شناسان، خودسوزی زنان محصول شرایط اجتماعی آنهاست به گونه ای که در مناطقی که به علت فرهنگ حاکم بر آنجا طلاق یا قطع رابطه خانوادگی سختتر و کمتر صورت میگیرد، خودکشی و مخصوصا خودسوزی بیشتر انجام میشود.
پیشگیری ممکن است؟
کارشناسان علاوه بر تاکید روی فشارهای خانوادگی، اجتماعی و اقتصادی مختلفی که به سلامت روانی افراد آسیب وارد کرده و آنها را به سمت خودکشی سوق میدهند، از در دسترس بودن وسایلی که بتوان با آنها خودکشی کرد، از جمله انواع قرص و سم و مواد اینچنینی، انتقاد میکنند. همچنین به گفته آنها آنچه بیش از پیش احساس میشود، نیاز به در دسترس بودن مراکز مشاوره تلفنی و حضوری است تا افراد با قرار گرفتن در شرایط بحرانی بتوانند از یک متخصص کمک بگیرند.
در کنار این موارد، افزایش سازمانهای حمایت کننده از افراد در معرض خطر، اطلاعرسانی و آموزش شیوههای کنترل خشم و مهارتهای زندگی در دوران مدرسه و همچنین توسط رسانههای جمعی، افزایش امکانات اجتماعی و انجام اقداماتی برای افزایش نشاط در جامعه و بالا بردن میزان امید به زندگی در افراد، همه و همه از مواردی هستند که میتوانند در کاهش آمار خودکشی موثر واقع شوند.
می توان پیش از رسیدن موضوع خودکشی به مرز بحران، برای کاهش آن اقداماتی انجام داد و از تعداد کسانی که تنها راه نجات را در نابودی خود میبینند کم کرد، به شرط آن که مسوولان به این موضوع به چشم یک آسیب اجتماعی که نیاز به مطالعات کارشناسی دارند نگاه کرده و تنها به فکر پنهان کردن آمار و پاک کردن صورت مساله نباشند.