چند خط میان زندگی

 

«در شاهنامه فردوسي، زن پايگاه و جايگاه دارد. صاحب انديشه است.»
اين را او مي گويد با صدايي كه شكوه ماناي شاهنامه را چونان گردآفريد به رخت مي كشد. همه او را به نام «گردآفريد نقال» مي شناسند، اما او «فاطمه حبيبي زاد» است. كارشناس ميراث فرهنگي و... .
مي خواهم او را وادار كنم تا بيشتر از خودش بگويد، اما تمام پاسخهاي او به فردوسي و حماسه جاودانه اش ختم مي شود، چرا كه او بي شاهنامه نا آشنا و گمنام است.
***
* چند سال است نقالي مي كنيد و چرا به اين كار علاقه مند شديد؟
** حدود هفت سال است نقالي مي كنم. يكي از دلايل علاقه مندي به اين امر تحصيلاتم بود. من كارشناس موزه و ميراث فرهنگي هستم، بنابراين ارتباطي ملموس با تاريخ، هنر، تمدن و ادبيات شفاهي كشور داشتم. از طرف ديگر، به هنر نمايش نيز علاقه مند بودم.
از همين رو، هنر نقالي مرا جذب كرد. من معتقدم، نقالي ما در هنر نمايش در ايران است. از جاذبه هاي نقالي براي من تنوع مضامين در آن است، چون در اين هنر، آيين بزم، رزم، شيوه هاي زندگي و خردگرايي و... را مي بينيم.
در واقع نقالي يك تئاتر يك نفره است كه نقال با توانمنديهاي خود نظير حنجره توانايش و قدرت حافظه ستودني، وقايع را پيش چشم مردم تجسم و تصور مي بخشد.
نكته ديگر آن كه من با پژوهشهاي متعدد كه در سطح ايران انجام دادم، حس كردم كه اين هنر رو به افول است. من نقالي موسيقيايي را كه در شمال خراسان معروف به «بخشي» و در آذربايجان مشهور به «عاشيق» است، ديده ام و در جلسات نقل «استاد مرشد ترابي» شركت كردم و جذب آن شدم.
* پس اولين جرقه نقالي در جلسه نقل استاد ترابي زده شد؟
** نه اين اولين جرقه نبود. جرقه آن از قبل شروع شده بود. من با دلم پا پيش گذاشتم و ننشستم چرتكه بندازم.
* خانواده تان چه احساس و واكنشي نسبت به نقالي شما داشتند؟
** خانواده ام آن را دوست دارند. اصولاً آنها به اتفاقهاي عجيب و غريبي كه در زندگي ام وجود دارد، عادت كرده اند. آنها اتفاقهاي زيادي را در زندگي من ديده اند.
* آيا تا به حال پيش آمده كه بعد از اجرا، يكي براي ابراز وجود به شما بگويد؛ «چه طور نقل شاهنامه مي كني وقتي كه فردوسي ابيات ضد زن دارد؟»
** بله رخ داده است. آنها با اشاره به برخي ابيات در برخي از داستانها - كه در اصل خطاب پهلوانان به زنان ناپاك و بدانديش است - اين مسأله را مطرح كرده اند و من در پاسخ گفته ام، برويد شاهنامه را بخوانيد و ببينيد فردوسي بزرگ درباره تهمينه، رودابه، سيندخت، گردآفريد و ديگران چه گفته است. در مقدمه داستان بيژن و منيژه ببينيد چگونه همسرش را توصيف مي كند:
بگفتم بيار اي مه خو بچهر
بخوان داستان و بيفزاي مهر
ز تو طبع مي گردد آراسته
ايا مهربان يار پيراسته
چنان چون ز تو بشنوم در به در
به شعر آورم داستان سر به سر
به شعر آرم و هم پذيرم سپاس
ايا مهربان جفت نيكي شناس
بخواند آن بت مهربان داستان
ز دفتر نوشته گه باستان
به نظرم در شاهنامه، زن جايگاه و پايگاه برتري دارد. او صاحب انديشه است. در شاهنامه زنان صاحب قدرتند و حكومت مي كنند. آنها دلاوراني هستند كه از نبرد نمي هراسند. آنها براي رسيدن به خواسته هاي خود برخلاف مناسبتهاي اجتماعي رفتار مي كنند.
* كدام زن شاهنامه را بيشتر دوست داريد؟
** همه را دوست دارم. چون همه آنها از نظر شخصيتي مقام والايي دارند.
گردآفريد را به خاطر آرمان گرايي اش. تهمينه را به خاطر آرمان گرايي و اينكه پا روي مناسبتهاي اجتماعي مي گذارد. سيندخت خردمند را به عنوان اولين زن سفير، آن هم سفير صلح. فرنگيس، كتايون، گرديه ... همه را دوست دارم، چون قدرتمندانه عمل كردند.
* اولين داستاني كه هفت سال پيش اجرا كرديد، چه بود؟
** اولين اجراي من داستان تولد فريدون و قيام كاوه بود كه در مقابل عده اي از هنرمندان پيشكسوت و صاحب نام نقالي اجرا شد.
آن روز با جسارت وارد صحنه شدم و نيم ساعت اجرا كردم. البته استرس داشتم، اما شاهنامه مرا از آن هيجان دوركرد. سرانجام همه تشويق كردند و آقاي نصرا... كريمي نيز كه حضور داشت، شماره تلفن مرا گرفت و به من گفت؛ «تو جوهره كار را داري.»
* با نگاهي به شاهنامه متوجه مي شويم، داستانهاي بخش پهلواني آن بيشتر از بخشهاي اساطيري و تاريخي مورد توجه نقالان است. به نظرتان علت اين امر چيست؟
** علتش وجود فضاي نمايشي چشمگير در اين قسمت است. به اين ترتيب دست نقال براي اجرا باز است، اما ساير بخشها نظير بخش تاريخي كه از حمله بهمن تا پايان شاهنامه را شامل مي شود، بيشتر فردوسي گزارش داده است، اما جلوه هاي نمايشي بخش پهلواني چنان پر رنگ است كه من همواره معتقدم كه فردوسي اولين نمايشنامه نويس جهان است. او در اين آثارش با توصيفات استادانه اش گريم، صدا و... را به وضوح نشان مي دهد.
* چه واكنشي مردم در برابر اجراي شما نشان داده اند؟
** من اجراهاي متعددي در سراسر ايران داشته ام، از محافل خاص هنرمندان و فرهيختگان تا محافل عام. من حتي در ايلات و عشاير اقوام مختلف اجرا داشته ام و خوشبختانه همه به خوبي ارتباط برقرار كرده اند. البته در واقع طي قرنها مردم ما به خوبي با شاهنامه ارتباط برقرار كرده اند و اگر غير از اين بود، شاهنامه چنين ماندگار نمي شد. يادآور مي شوم در يكي از اجراهايم پيرمردي چنان گريه مي كرد كه من ترسيدم سكته كند.
* به نظر شما نحوه ارتباط مردم با شاهنامه چه تغييراتي كرده است؟
** در دوران مختلف مردم با توجه به شرايط اجتماعي زمان خود با آن ارتباط برقرار كرده اند. براي نمونه، مردم گذشته، در محافل خصوصي كه وحدت جمعي بيشتري داشتند براي پر كردن اوقات فراغت خود، شاهنامه مي خواندند و در مراكز عمومي نيز با نقالي به روايت شاهنامه مي پرداختند. امروز هم با توجه به شرايط اجتماعي اين ارتباط كم و بيش وجود دارد، زيرا شاهنامه فردوسي بنچاق اين مملكت است و نشان تمدن و تاريخ و زندگي ماست. نمي توان به آن بي تفاوت بود. زماني كه ما آن را ناديده بگيريم، خطا كرده ايم، چرا كه گويا هويت و شناسنامه خود را گم كرده ايم.
* فكر مي كنيد تا چه حد ضرورت دارد كه فرزندانمان اين اثر را بشناسند.
** امروزه در حالي كه از هشت گوشه دنيا مورد تهاجم انديشه ها و افكار مختلف بيگانه قرار گرفته ايم، فرزندانمان هري پاتر را بيشتر و بهتر از اسطوره هاي خودمان مي شناسند. چون كشوري مثل آمريكا كه اسطوره اي ندارد با تلاش فراوان «آرنولد» را خلق مي كند و غربيها كه فقط شاه آرتور را دارند به اشكال مختلف او را معرفي مي كنند. اين در حالي است كه فرزند ما، اسطوره هاي سرزمينمان را نمي شناسند.
البته زماني كه به او معرفي مي كنيم به خوبي ارتباط برقرار كرده و علاقه مند مي شود، چرا كه شاهنامه آن قدر جذابيت دارد كه بچه ها را علاقه مند كند. داستانهاي فانتزي جالبي در اين اثر وجود دارد براي نمونه پرواز انسان، وجود جادوگران و... همه مي تواند در اين گرايش مؤثر باشد. از همين رو، يكي از دغدغه هاي هميشگي من اين است كه شاهنامه را به مدارس و بين دانش آموزان ببريم. اين مسأله را به مسؤولان هم گفته ام.
البته بايد يادآوري كنم، بسياري علاقه مند به فرهنگ و شاهنامه هستند، اما به تصور اينكه خواندن آن دشوار است، از خواندن چشم پوشي مي كنند در حالي كه شاهنامه بسيار روان است.
* شما از شاهنامه چه ياد گرفته ايد؟
** مفاهيم متعددي نظير خرد، حكمت و... در شاهنامه وجود دارد كه فرد را متأثر مي كند. به نظرم نوع جهان بيني فردوسي بر زندگي ام تأثير شگرفي داشته است و بارها از نظر روحي به من كمك كرده است. براي نمونه، برخي مواقع از چند جهت با مشكلات احاطه شده بودم و در واقع، در برزخ بودم، اما با خواندن يك داستان از شاهنامه قدرت روحي بالايي براي تصميم گيري به دست آوردم.
به نظرم، وقتي رستم و اشكبوس به مبارزه هم مي روند و رستم نه تنها بر اشكبوس بلكه در مقابل تمام سپاهيان كه او را در برگرفتند، به پيروزي مي رسد و يا آنچه كه در تمام داستانها باعث پيروزي رستم مي شود قدرت جسمي و زور بازوي او نيست، بلكه توان روحي او مي باشد.
* آيا نقالي براي شما شغل است؟
** من كارهاي گوناگون و متنوعي انجام مي دهم. از كار در مطبوعات تا تدريس و... اما نقالي از گذشته هاي دور پيشه بوده و افراد از اين راه امرارمعاش مي كردند. من هم براي اين پيشه وقت مي گذارم و اجرا مي كنم و دستمزد مي گيرم.
* شما در اجرا از منابع قديم استفاده مي كنيد يا منابع خاص خودتان را داريد؟
** من با استفاده از منابع قديم خودم و براساس پژوهشهايي كه بر شاهنامه انجام داده ام، طومارهايي مي نويسم. من علاوه بر شاهنامه و منابع آن در اجرا از فنون سخنراني، بحر طويل و گل كشتي هم بهره مند مي شوم.
* گل كشتي چيست؟
** به هنگام كشتي دو پهلوان قبل از مبارزه، پهلوان كهنه سوار و پيشكسوتي به وصف خداوند و مدح پهلواني مي پردازد، اين هنر را كه در واقع طلوعي رزم خواني است «گل كشتي» مي گويند.
* و آرزوي شما... .
** من در مناطق مختلف اجرا داشته ام، اما هنوز نتوانسته ام در توس و در جوار خالق شاهنامه نقالي كنم.
و به شدت آرزو دارم در فرصتي در شهر توس به شاهنامه خواني بپردازم.